Κρήτη: Στο «μάτι του κυκλώνα» των μεταναστευτικών ροών – Πάνω από 2.000 αφίξεις σε έναν μήνα – Τι προβλέπει το νέο πλαίσιο της ΕΕ

Η νότια Κρήτη βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο μιας μεταναστευτικής διαδρομής που ενισχύεται μήνα με τον μήνα. Από τη Γαύδο και τους Καλούς Λιμένες μέχρι την Ιεράπετρα, τη Βιάννο και τη Μεσαρά, οι αφίξεις ανθρώπων από τη Βόρεια Αφρική έχουν πάψει να αποτελούν έκτακτο γεγονός και έχουν μετατραπεί σε σχεδόν καθημερινή πρόκληση για τις τοπικές αρχές.

Τα στοιχεία δείχνουν καθαρά την πίεση που δέχεται το νησί. Τον Μάιο έφτασαν στην Κρήτη περισσότεροι από 1.600 μετανάστες, ενώ μόνο στις πρώτες ημέρες του Ιουνίου οι αφίξεις ξεπέρασαν τις 500. Από την αρχή του έτους έχουν καταγραφεί 5.614 αφίξεις, αριθμός αυξημένος σε σχέση με τις 4.547 της αντίστοιχης περσινής περιόδου.

Παρά την ένταση του φαινομένου, η Κρήτη εξακολουθεί να μην διαθέτει μόνιμη οργανωμένη δομή υποδοχής. Έτσι, κάθε νέα άφιξη ενεργοποιεί έναν δύσκολο μηχανισμό προσωρινής διαχείρισης, με μεταφορές, καταγραφές, φιλοξενία σε πρόχειρους χώρους και στη συνέχεια αποστολή στην ενδοχώρα.

Για την αποσυμφόρηση του νησιού, το Υπουργείο Μετανάστευσης προχωρά σε διαγωνισμό ύψους 5 εκατομμυρίων ευρώ, που αφορά τη μεταφορά νεοαφιχθέντων από την Κρήτη προς δομές της ενδοχώρας. Την ίδια στιγμή, στο Ηράκλειο παραμένει ανοιχτή η συζήτηση για τον χώρο που θα μπορούσε να φιλοξενήσει προσωρινή δομή, με το παλιό ΚΤΕΟ στον Καρτερό να ακούγεται ως πιθανή επιλογή, μετά την απόσυρση του σεναρίου για τις Μαλάδες.

Η αύξηση των αφίξεων δεν είναι τυχαία. Οι εξελίξεις στη Βόρεια Αφρική, η αστάθεια στη Λιβύη, ο πόλεμος στο Σουδάν και οι μετακινήσεις πληθυσμών από χώρες όπως το Μπανγκλαντές, η Αίγυπτος και το Πακιστάν δημιουργούν νέες ροές προς την Ευρώπη.

Οι ελληνικές αρχές εκτιμούν ότι οι πολίτες του Σουδάν έχουν σε μεγάλο βαθμό προσφυγικό προφίλ, λόγω της σύγκρουσης στη χώρα τους. Αντίθετα, για άλλες εθνικότητες η αξιολόγηση θεωρείται διαφορετική, καθώς αρκετές περιπτώσεις αντιμετωπίζονται ως οικονομική μετανάστευση.

Αυτή η διάκριση θα παίξει κρίσιμο ρόλο το επόμενο διάστημα, καθώς αλλάζει συνολικά ο τρόπος με τον οποίο η Ελλάδα και η Ευρωπαϊκή Ένωση θα εξετάζουν τα αιτήματα ασύλου.

Από τις 12 Ιουνίου αρχίζει σταδιακά η εφαρμογή του νέου Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη αλλαγή στο ευρωπαϊκό σύστημα ασύλου μετά την κρίση του 2015.

Η βασική αλλαγή είναι ότι ο έλεγχος θα ξεκινά αμέσως στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όσοι εισέρχονται παράτυπα θα περνούν από ταυτοποίηση, λήψη βιομετρικών στοιχείων, έλεγχο ασφαλείας και καταχώριση σε ευρωπαϊκές βάσεις δεδομένων.

Στόχος είναι οι αρχές να γνωρίζουν άμεσα ποιος φτάνει, από ποια χώρα προέρχεται και αν έχει πιθανότητες να λάβει διεθνή προστασία.

Παράλληλα, οι αιτήσεις ασύλου που εκτιμάται ότι είναι πιθανό να απορριφθούν θα εξετάζονται με ταχύτερες διαδικασίες. Οι αποφάσεις θα πρέπει να εκδίδονται μέσα σε διάστημα έως 12 εβδομάδων, ώστε να περιοριστούν οι μακροχρόνιες εκκρεμότητες.

Η ελληνική κυβέρνηση προσαρμόζει τη νομοθεσία της στο νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο, με ένα σχέδιο που προβλέπει γρήγορο διαχωρισμό των νεοαφιχθέντων ανάλογα με το προφίλ τους.

Όσοι θεωρείται ότι δικαιούνται διεθνή προστασία θα ακολουθούν τη διαδικασία ασύλου. Όσοι δεν πληρούν τα κριτήρια θα οδηγούνται σε ελεγχόμενες δομές, μέχρι να ολοκληρωθεί η διαδικασία επιστροφής τους.

Το κόστος εφαρμογής του νέου συστήματος εκτιμάται ότι θα ξεπεράσει τα 720 εκατομμύρια ευρώ έως το 2028.

Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η ταχύτερη εξέταση αιτημάτων και οι περισσότερες επιστροφές μπορούν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά απέναντι στις παράτυπες μετακινήσεις. Ωστόσο, το μεγάλο ερώτημα παραμένει αν οι χώρες προέλευσης θα δέχονται πίσω τους υπηκόους τους.

Το νέο πλαίσιο προκαλεί και αντιδράσεις. Ο Συνήγορος του Πολίτη θεωρεί ότι το ευρωπαϊκό Σύμφωνο είναι ήδη αυστηρότερο από το προηγούμενο καθεστώς και επισημαίνει ότι η ελληνική πρόταση αξιοποιεί σχεδόν στο μέγιστο τις πιο περιοριστικές προβλέψεις του.

Η ανεξάρτητη αρχή εκφράζει ανησυχία για την επέκταση της κράτησης, για την προστασία των ανηλίκων και για τον κίνδυνο να αποδυναμωθούν οι εγγυήσεις που αφορούν τους αιτούντες άσυλο.

Ζητά, επίσης, ανεξάρτητο μηχανισμό παρακολούθησης, ώστε οι διαδικασίες στα σύνορα, οι αποφάσεις ασύλου και οι επιστροφές να γίνονται με σεβασμό στα θεμελιώδη δικαιώματα.

Στις Βρυξέλλες προωθείται παράλληλα και νέος Κανονισμός Επιστροφών. Η σημαντικότερη αλλαγή είναι η δυνατότητα δημιουργίας κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες, εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Με αυτόν τον τρόπο, άνθρωποι που έχουν λάβει αρνητική απόφαση ασύλου θα μπορούν να μεταφέρονται σε χώρες εκτός ΕΕ, μέχρι να ολοκληρωθεί η επιστροφή τους στις πατρίδες τους.

Το μέτρο παρουσιάζεται ως εργαλείο αποσυμφόρησης, όμως η εφαρμογή του θα εξαρτηθεί από τις συμφωνίες που θα υπογράψει η Ευρωπαϊκή Ένωση με τρίτες χώρες και από το αν αυτές θα δεχθούν να συμμετάσχουν σε ένα τέτοιο σύστημα.

Για την Κρήτη, όλα αυτά δεν είναι μια θεωρητική ευρωπαϊκή συζήτηση. Είναι μια καθημερινή πραγματικότητα.

Οι λιμενικοί, οι αστυνομικές αρχές, οι δήμοι, οι υπηρεσίες υγείας και οι τοπικές κοινωνίες καλούνται να διαχειριστούν αφίξεις χωρίς σταθερή δομή, χωρίς επαρκή μόνιμο μηχανισμό και με συνεχώς αυξανόμενη πίεση.

Το νέο πλαίσιο υπόσχεται ταχύτερες διαδικασίες. Όμως η επιτυχία του θα κριθεί στην πράξη: στην ταυτοποίηση, στη φιλοξενία, στην εξέταση των αιτημάτων, στις επιστροφές και κυρίως στην ικανότητα του κράτους να στηρίξει περιοχές όπως η Κρήτη, που βρίσκονται πλέον στην πρώτη γραμμή.