Παιδιά που έτρεχαν στα χωράφια για να ειδοποιήσουν τους αγρότες, άνδρες που αναχωρούσαν για την επιστράτευση φορώντας ακόμη τα καλά τους από γάμους και βαφτίσια και ιερείς που αποχαιρετούσαν τους στρατιώτες με ευχές και σταυρούς. Αυτές είναι μερικές από τις εικόνες που διασώθηκαν μέσα από ημερολόγια και προφορικές μαρτυρίες για την 28η Οκτωβρίου 1940 στην Κρήτη.
Η είδηση της ιταλικής επίθεσης έφτασε σε χωριά και κωμοπόλεις μέσω των λιγοστών ραδιοφώνων της εποχής, μεταφέροντας το πολεμικό ανακοινωθέν:
«Αι Ιταλικαί Στρατιωτικαί δυνάμεις προσβάλλουν από της 5:30 πρωινής της σήμερον τα ημέτερα τμήματα προκαλύψεως της Ελληνοαλβανικής μεθορίου. Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται επί του πατρίου εδάφους».
Από εκείνη τη στιγμή άρχισε η κινητοποίηση των κατοίκων, με την πληροφορία να μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο, ακόμη και στις πιο απομακρυσμένες περιοχές.
Τα παιδιά που έγιναν αγγελιοφόροι της επιστράτευσης
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της εποχής, μαθητές και μικρά παιδιά ανέλαβαν να μεταφέρουν την είδηση σε όσους εργάζονταν μακριά από τα σπίτια τους.
Διέσχιζαν χωράφια, πλαγιές και ορεινά μονοπάτια, αναζητώντας τους μεγαλύτερους για να τους ενημερώσουν ότι έπρεπε να παρουσιαστούν στον στρατό.
Η διαδικασία συνεχίστηκε από τις πρωινές ώρες έως αργά το βράδυ, καθώς η ενημέρωση δεν μπορούσε να γίνει ταυτόχρονα σε όλους τους οικισμούς.
Στις πλατείες των χωριών συγκεντρώνονταν οι άνδρες που είχαν κληθεί να επιστρατευθούν, περιμένοντας οδηγίες για τη μετάβασή τους στα αστικά κέντρα και στις στρατιωτικές μονάδες.
Στον συντονισμό συμμετείχαν στελέχη της Ελληνικής Χωροφυλακής, τα οποία καθοδηγούσαν τους επιστράτους σχετικά με τις επόμενες κινήσεις τους.
Οι ιερείς και οι άνδρες που έφυγαν με τα γιορτινά τους
Ξεχωριστή θέση στις αφηγήσεις κατέχουν οι αποχαιρετισμοί στα κρητικά χωριά.
Ιερείς, φορώντας το πετραχήλι, ευλογούσαν τους άνδρες πριν από την αναχώρησή τους, ενώ, σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες, ορισμένοι τους έδιναν ακόμη και τους προσωπικούς τους σταυρούς.
Άλλες αφηγήσεις περιγράφουν επιστράτους που ταξίδεψαν φορώντας κοστούμια και γιορτινά ρούχα.
Επρόκειτο για άνδρες που βρίσκονταν σε γάμους και βαφτίσια, σε οικογενειακές γιορτές που διαρκούσαν έως το πρωί, όταν πληροφορήθηκαν την κήρυξη του πολέμου.
Η αναχώρηση ήταν τόσο άμεση, ώστε, σύμφωνα με αυτές τις μαρτυρίες, δεν πρόλαβαν ούτε να επιστρέψουν στο σπίτι για να αλλάξουν.
Η συγκρότηση της 5ης Μεραρχίας Κρητών
Η γενική επιστράτευση οδήγησε στην κινητοποίηση της 5ης Μεραρχίας Κρητών, στρατιωτικού σχηματισμού που είχε συγκροτηθεί αρχικά το 1912 και είχε συμμετάσχει στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη Μικρασιατική Εκστρατεία.
Στη δύναμή της περιλαμβάνονταν:
- 14ο Σύνταγμα Πεζικού Χανίων
- 43ο Σύνταγμα Πεζικού Ηρακλείου
- 44ο Σύνταγμα Πεζικού Ρεθύμνου
- 5ο Σύνταγμα Πυροβολικού Σούδας
Σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία που παρατίθενται, η συγκέντρωση των εφέδρων είχε ολοκληρωθεί έως τις 6 Νοεμβρίου 1940.
Η μεταφορά της Μεραρχίας προς τη Μακεδονία πραγματοποιήθηκε σταδιακά, από τις 18 έως τις 25 Νοεμβρίου, πριν από την προώθηση των μονάδων προς το αλβανικό μέτωπο.
Η συνολική δύναμή της καταγράφεται σε 566 αξιωματικούς, 18.662 οπλίτες, 687 υποζύγια και 81 οχήματα.
Από την Κρήτη στα βουνά της Αλβανίας
Οι στρατιώτες μεταφέρθηκαν αρχικά από το νησί στην ηπειρωτική Ελλάδα και στη συνέχεια σιδηροδρομικώς προς τη Βόρεια Ελλάδα, συνεχίζοντας την πορεία τους προς τις περιοχές των πολεμικών επιχειρήσεων.
Η 5η Μεραρχία Κρητών συμμετείχε στις συγκρούσεις του ελληνοϊταλικού πολέμου, αντιμετωπίζοντας όχι μόνο τις εχθρικές δυνάμεις αλλά και τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες του ορεινού μετώπου.
Στις ιστορικές αναφορές γίνεται επίσης λόγος για την αντιμετώπιση της Μεραρχίας από ορισμένους στρατιωτικούς και πολιτικούς κύκλους, υπό το βάρος των κρητικών κινημάτων του 1935 και του 1938.
Οι βαριές απώλειες της Μεραρχίας
Οι συνέπειες των μαχών και των κακουχιών αποτυπώνονται στους αριθμούς των απωλειών που παρατίθενται για τη Μεραρχία.
Συγκεκριμένα, καταγράφονται:
- 1.141 νεκροί
- 2.025 τραυματίες
- 2.553 στρατιώτες με κρυοπαγήματα
- Περισσότεροι από 500 οπλίτες με διάφορες ασθένειες
Σύμφωνα με τις ίδιες αναφορές, ορισμένοι από τους ασθενείς στρατιώτες έχασαν τη ζωή τους μετά την επιστροφή τους στην Κρήτη.
Οι προκηρύξεις των Ιταλών και οι αφηγήσεις των παλαιότερων
Στην προφορική παράδοση του νησιού διατηρούνται επίσης αφηγήσεις για ιταλικές προκηρύξεις που φέρονται να απευθύνονταν ειδικά στους Κρητικούς στρατιώτες.
Σύμφωνα με αυτές τις διηγήσεις, οι Ιταλοί προσέφεραν χρηματική ανταμοιβή σε όσους εγκατέλειπαν το μέτωπο και επέστρεφαν στην Κρήτη, επιχειρώντας να περιορίσουν τη συμμετοχή τους στις μάχες.
Οι ίδιες αφηγήσεις υποστηρίζουν ότι οι Κρητικοί δεν ανταποκρίθηκαν στις συγκεκριμένες προτροπές, συνδέοντας τη στάση τους με τους δεσμούς που είχαν αναπτύξει μεταξύ τους και με τους συμπολεμιστές τους.
