Νίκος Καζαντζάκης: Η αποστολή στα 76 χωριά της Κρήτης το 1945 – Πώς κατέγραψε τις θηριωδίες των Ναζί
Το καλοκαίρι του 1945, ο Νίκος Καζαντζάκης περιόδευσε σε 76 χωριά και κωμοπόλεις της Κρήτης, καταγράφοντας μαρτυρίες για εκτελέσεις, βασανιστήρια και καταστροφές που είχαν προκαλέσει οι γερμανικές δυνάμεις Κατοχής. Η συμμετοχή του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα στην επίσημη επιτροπή διερεύνησης των ναζιστικών εγκλημάτων αποτελεί το αντικείμενο εισήγησης σε συνέδριο αφιερωμένο στη ζωή και το έργο του.
Η εισήγηση, με τίτλο «Ο Νίκος Καζαντζάκης ως μέλος της Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεως Ωμοτητών εν Κρήτη», παρουσιάζεται από τον Δρ. Θεοφάνη Μαλκίδη και τον Βασίλειο Σπόκο, οι οποίοι εξετάζουν τόσο την αποστολή του 1945 όσο και την ιστορική σημασία της έκθεσης που συντάχθηκε.
Η περιοδεία στα κατεστραμμένα χωριά της Κρήτης
Η Κεντρική Επιτροπή Διαπιστώσεως Ωμοτητών εν Κρήτη συγκροτήθηκε μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με αντικείμενο την τεκμηρίωση των εγκλημάτων και των καταστροφών της γερμανικής Κατοχής.
Μαζί με τον Καζαντζάκη συμμετείχαν οι καθηγητές Ιωάννης Κακριδής και Ιωάννης Καλιτσουνάκης, καθώς και ο φωτογράφος Κωνσταντίνος Κουτελάκης.
Από τις 29 Ιουλίου έως τις 3 Σεπτεμβρίου 1945, τα μέλη της Επιτροπής επισκέφθηκαν 76 οικισμούς και στους τέσσερις νομούς του νησιού.
Η μετακίνησή τους πραγματοποιήθηκε υπό δύσκολες συνθήκες, καθώς μεγάλο μέρος του οδικού δικτύου είχε καταστραφεί και τα διαθέσιμα μεταφορικά μέσα ήταν περιορισμένα.
Σε κάθε περιοχή συγκεντρώνονταν ένορκες καταθέσεις κατοίκων, πληροφορίες για τις ανθρώπινες απώλειες και στοιχεία σχετικά με τις υλικές ζημιές.
Ο φωτογραφικός φακός κατέγραψε καμένα σπίτια, ερειπωμένους οικισμούς, ομαδικούς τάφους και ανθρώπους που είχαν επιζήσει από τις κατοχικές θηριωδίες.
Η έκθεση που εκδόθηκε το 1983
Το υλικό της περιοδείας συγκεντρώθηκε στην Έκθεση της Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεως Ωμοτητών εν Κρήτη, η οποία αποτελεί πρωτογενή ιστορική πηγή για τα γεγονότα της περιόδου.
Οι καταγραφές πραγματοποιήθηκαν λίγους μήνες μετά την Απελευθέρωση, όταν οι συνέπειες της Κατοχής παρέμεναν εμφανείς στους οικισμούς και οι επιζώντες μπορούσαν να καταθέσουν τις προσωπικές τους εμπειρίες.
Στην έκθεση περιλαμβάνονται μαρτυρίες και στοιχεία για εκτελέσεις, βασανισμούς, ομηρίες, λεηλασίες και οικονομικές καταστροφές, καθώς και φωτογραφικό υλικό από τις περιοχές που επισκέφθηκε η Επιτροπή.
Παρά την ιστορική σημασία της, η έκθεση παρέμεινε για δεκαετίες στα κρατικά αρχεία.
Σύμφωνα με την εισήγηση, η πρώτη αυτοτελής έκδοσή της πραγματοποιήθηκε το 1983 από τον Δήμο Ηρακλείου, καθιστώντας το υλικό διαθέσιμο στο ευρύτερο κοινό.
Η εμπειρία του Καζαντζάκη και η λογοτεχνική του πορεία
Η παρουσία του Νίκου Καζαντζάκη στην Επιτροπή εξετάζεται από τους δύο εισηγητές και σε σχέση με τη μεταπολεμική πνευματική του διαδρομή.
Η άμεση επαφή με τους επιζώντες, οι αφηγήσεις των κατοίκων και η εικόνα των κατεστραμμένων χωριών αποτέλεσαν το ιστορικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ο συγγραφέας συμμετείχε στην καταγραφή των συνεπειών του πολέμου.
Η εισήγηση συσχετίζει αυτή την εμπειρία με ζητήματα που απασχόλησαν τη σκέψη και τη λογοτεχνία του, όπως η ελευθερία, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η ατομική ευθύνη και η αντίσταση στην καταπίεση.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο μυθιστόρημα «Καπετάν Μιχάλης», στο πλαίσιο της διερεύνησης της σχέσης ανάμεσα στα ιστορικά βιώματα του Καζαντζάκη και τη μεταγενέστερη δημιουργία του.
Η εισήγηση Μαλκίδη και Σπόκου
Ο Δρ. Θεοφάνης Μαλκίδης και ο Βασίλειος Σπόκος προσεγγίζουν την αποστολή του 1945 από ιστορική, πολιτική, λογοτεχνική και ανθρωπιστική σκοπιά.
Στο πλαίσιο της παρουσίασής τους περιλαμβάνεται και η αυτούσια ιστορική έκθεση, ώστε οι συμμετέχοντες στο συνέδριο να έχουν πρόσβαση στο πρωτογενές υλικό.
Η έρευνά τους επικεντρώνεται στη συμμετοχή του Καζαντζάκη στην τεκμηρίωση των εγκλημάτων της Κατοχής, αλλά και στη μετέπειτα διαδρομή των μαρτυριών και των φωτογραφιών που συγκεντρώθηκαν στα χωριά της Κρήτης το 1945.
